Can Chi – Wikipedia tiếng Việt

Can Chi (干支), gọi đầy đủ là Thiên Can Địa Chi (天干地支) hay Thập Can Thập Nhị Chi (十干十二支), là hệ thống đánh số thành chu kỳ được dùng tại các nước có nền văn hóa Á Đông như: Trung Quốc, Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản, Đài Loan, Singapore và một số quốc gia khác. Nó được áp dụng với tổ hợp chu kỳ 60 trong âm lịch nói chung để xác định tên gọi của thời gian (ngày, giờ, năm, tháng) cũng như trong chiêm tinh học. Người ta cho rằng nó có xuất xứ từ thời nhà Thương ở Trung Quốc.[1]

Do số lượng con giáp cũng là 12 nên trong đời sống, Thập Nhị Chi cũng hay được gọi theo 12 con giáp, với các loài vật như:

Bạn đang xem: Can Chi – Wikipedia tiếng Việt

Can[sửa | sửa mã nguồn]

Ý nghĩa[sửa | sửa mã nguồn]

Can (干) hay còn gọi là Thiên Can (天干) hoặc Thập Can (十干) do có đúng mười (10) can khác nhau. Can cũng còn được phối hợp với Âm dương và Ngũ hành.

Danh sách 10 can[sửa | sửa mã nguồn]

Năm kết thúc bằng số nào thì có Can số đó.

Xem thêm: Etsy là gì? Cách bán hàng trên Etsy đơn giản mà hiệu quả

Số Hán tự Hán-Việt Âm – dương Ngũ hành Thái đen
4 Giáp Dương Mộc Cáp (ꪀꪱꪚ)
5 Ất Âm Mộc Hặp (ꪭꪰꪚ)
6 Bính Dương Hỏa Hãi (ꪭꪱꪥ)
7 Đinh Âm Hỏa Mỡng (ꪹꪣꪷꪉ)
8 Mậu Dương Thổ Pớc (ꪹꪜꪷ꪿ꪀ)
9 Kỷ Âm Thổ Cắt (ꪀꪰꪒ)
0 Canh Dương Kim Khốt (ꪶꪄꪒ)
1 Tân Âm Kim Huộng (ꪭ꫁ꪺꪉ)
2 Nhâm Dương Thủy Táu (ꪹꪔ꪿ꪱ)
3 Quý Âm Thủy Cá (ꪀ꪿ꪱ)

Chi[sửa | sửa mã nguồn]

Ý nghĩa[sửa | sửa mã nguồn]

Chi (支) hay còn gọi là Địa Chi (地支) hay Thập Nhị Chi (十二支) do có đúng mười hai chi. Đây là mười hai từ chỉ 12 con vật của hoàng đạo Trung Quốc dùng như để chỉ phương hướng, bốn mùa, ngày, tháng, năm và giờ ngày xưa (gọi là canh gấp đôi giờ hiện đại). Việc liên kết các yếu tố liên quan đến cuộc sống con người với Chi là rất phổ biến ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á.

Danh sách 12 Chi[sửa | sửa mã nguồn]

Số Hán tự Hán-Việt Bính âm Tiếng Nhật[a] Tiếng Hàn Tiếng Thái Đen Âm – Dương Con giáp Hướng Mùa Tháng âm lịch Tháng Thái đen Giờ (hệ 24)
1 ね ne 자 ja Chảư (ꪻꪊ꫁) Dương chuột 0° (Chính Bắc) đông 11 (đông chí) 5 (ꪬ꫁ꪱ) 23 – 01
2 Sửu chǒu うし ushi 축 chug Pảu (ꪹꪜ꫁ꪱ) Âm trâu/bò 30° (Bắc Đông Bắc) đông 12 6 (ꪶꪬ꪿ꪀ) 01 – 03
3 Dần yín とら tora 인 in Nhĩ (ꪑꪲ) Dương hổ 60° (Đông Đông Bắc) xuân 1 7 (ꪹꪊꪸꪒ) 03 – 05
4 Mão mǎo う u 묘 myo Mảu (ꪹꪢ꫁ꪱ) Âm mèo/thỏ[b] 90° (Chính Đông) xuân 2 (xuân phân) 8 (ꪵꪜꪒ) 05 – 07
5 Thìn chén たつ tatsu 진 jin Xi (ꪎꪲ) Dương rồng 120° (Đông Đông Nam) xuân 3 9 (ꪹꪀ꫁ꪱ) 07 – 09
6 Tỵ み mi 사 sa Xảư (ꪻꪎ꫁) Âm rắn 150° (Nam Đông Nam) 4 10 (ꪎꪲꪚ) 09 – 11
7 Ngọ うま uma 오 o Xngạ (ꪏꪷꪉ꫁ꪱ) Dương ngựa 180° (Chính Nam) 5 (hạ chí) 11 (ꪎꪲꪚ ꪹꪮꪸꪒ) 11 – 13
8 Mùi wèi ひつじ hitsuji 미 mi Một (ꪶꪣꪒ) Âm dê/cừu[c] 210° (Nam Tây Nam) 6 12 (ꪎꪲꪚ ꪎꪮꪉ) 13 – 15
9 Thân shēn さる saru 신 sin Xăn (ꪎꪽ) Dương khỉ 240° (Tây Tây Nam) thu 7 1 (ꫜ) 15 – 17
10 Dậu yǒu とり tori 유 yu Hạu (ꪹꪭ꫁ꪱ) Âm 270° (Chính Tây) thu 8 (thu phân) 2 (ꪎꪮꪉ) 17 – 19
11 Tuất いぬ inu 술 sul Mệt (ꪹꪣꪸꪒ) Dương chó 300° (Tây Tây Bắc) thu 9 3 (ꪎꪱꪣ) 19 – 21
12 Hợi hài い i 해 hae Cạư (ꪻꪀ꫁) Âm heo/lợn nhà/lợn rừng[d] 330° (Bắc Tây Bắc) đông 10 4 (ꪎꪲ꪿) 21 – 23

[2][3][4]

Giờ Âm Lịch – Dương Lịch[sửa | sửa mã nguồn]

Tương truyền ngày xưa có một người tên Đại Nhiêu đã lập ra Thập Can và Thập Nhị Chi để giúp người ta tính toán thời gian. Việc tính giờ cũng có liên quan đến tập tính của 12 loài vật:

Xem thêm: Đầu số 0937 là mạng gì? Ý nghĩa của đầu số 0937? Có phải số uy quyền? – Thegioididong.com

  • Tý (23-1 giờ): Lúc chuột đang hoạt động mạnh.
  • Sửu (1-3 giờ): Lúc trâu/bò chuẩn bị đi cày.
  • Dần (3-5 giờ): Lúc hổ hung hãn nhất.
  • Mão (5-7 giờ): Lúc trăng còn sáng (mắt thỏ ngọc/mèo sáng).
  • Thìn (7-9 giờ): Lúc đàn rồng quây mưa (quần long hành vũ).
  • Tỵ (9-11 giờ): Lúc rắn không hại người.
  • Ngọ (11-13 giờ): Ngựa có dương tính cao nên được xếp vào giữa trưa.
  • Mùi (13-15 giờ): Lúc dê (cừu) ăn cỏ không ảnh hưởng tới việc cây cỏ mọc lại.
  • Thân (15-17 giờ): Lúc khỉ thích hú.
  • Dậu (17-19 giờ): Lúc gà bắt đầu vào chuồng.
  • Tuất (19-21 giờ): Lúc chó phải trông nhà.
  • Hợi (21-23 giờ): Lúc lợn ngủ say nhất.[5]

Lục thập hoa giáp[sửa | sửa mã nguồn]

60 tổ hợp Can Chi[sửa | sửa mã nguồn]

Người ta ghép một can với một chi để tạo thành tên gọi chính thức của những cái cần đặt tên (ngày, giờ, tháng, năm v.v…) bắt đầu từ can Giáp và chi Tý tạo ra Giáp Tý, sau đó đến can Ất và chi Sửu tạo ra Ất Sửu và cứ như vậy cho đến hết (Bính,…, Quý) và (Dần…, Hợi). Sự kết hợp như vậy tạo thành một chu kì, hết can (hoặc chi) cuối cùng thì nó tự động quay trở lại cho đến tổ hợp cuối cùng là Quý Hợi. Có tổng cộng 60 (bằng bội số chung nhỏ nhất của 10 và 12) tổ hợp khác nhau của 10 can và 12 chi. Can phải kết hợp với Chi đồng tính (Can dương phải kết hợp với Chi dương và Can âm phải kết hợp với Chi âm). Năm 0 là Canh Thân, 1 là Tân Dậu… 59 là Kỷ Mùi. Dựa vào số dư khi chia hết cho 60 có thể tính can chi từng năm.60 tổ hợp can chi, được gọi là Lục thập hoa giáp bao gồm:

Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Trong tiếng Nhật, cách gọi Địa Chi không theo chữ Hán gốc mà gọi theo tên con vật ứng với Chi đó
  2. ^ Ở Việt Nam, con giáp của Mão là mèo. Ở Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản là thỏ
  3. ^ Ở Nhật Bản, con giáp của Mùi là cừu
  4. ^ Ở Nhật Bản, con giáp của Hợi là lợn rừng

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Lịch Trung Quốc
  • Ngũ hành

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ “Ngũ hành và can chi”. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 3 năm 2010. Truy cập 14 tháng 11/2008.
  2. ^ Trong ngoặc là tên con vật tượng trưng của người Việt
  3. ^ Giờ lấy tương đối do nó thay đổi theo từng tháng trong năm, với dung sai so với giờ trong bảng khoảng ±20 phút.
  4. ^ Về nghĩa của các con vật gán cho các chi thì chi thứ tự nghĩa Việt Nam là mão (tức là con mèo) trong khi nghĩa Trung Hoa là thố (tức là con thỏ). Cho đến nay chưa thấy có tài liệu đáng tin cậy nào giải thích sự khác nhau này.
  5. ^ “” 12 con giáp” và ý nghĩa tượng trưng”. Truy cập 3 tháng 2/2008.

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

Nguồn: https://www.afca.vn
Danh mục: Kiến Thức Tổng Hợp

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *